Nieuws & Agenda

Datum: 10 december 2020
Tijd: 15:00 - 17:00
Locatie: online (link wordt in de week voorafgaande hier aangekondigd)

 

Geweld dreigt als zelfbenoemde slachtoffers zondebokken gaan aanwijzen. Aan de hand van het werk van René Girard en rabbijn Jonathan Sacks spreekt Marcel Poorthuis, hoogleraar interreligieuze dialoog, hierover in de 4e Girardlezing.

 “Degenen die anderen de schuld geven en zichzelf als slachtoffer definiëren, zijn voorbestemd om slachtoffer te blijven. Degenen die verantwoordelijkheid aanvaarden, veranderen de wereld omdat ze hebben geleerd om zelf te veranderen” (Jonathan Sacks, 2020)

 

Het offer

Volgens de Frans-Amerikaanse denker René Girard (1923-2015) ligt geweld aan de oorsprong van de menselijke cultuur. De offercultus gaat terug op oorspronkelijk zondebokgeweld en beoogt dit geweld in te dammen. De Thora beschrijft de Joodse offercultus, die echter ook bekritiseerd wordt in de profeten. Die kritiek vindt volgens Girard zijn hoogtepunt in het evangelie van Jezus Christus, zowel in zijn prediking als in zijn lijden. Offers werken niet meer en zijn niet meer nodig, wel bekering. Dat in de theologie en de praktijk van de kerk (denk bijvoorbeeld aan de Kruistochten) de noodzaak van het offer vaak wel een centrale plaats innam, berust op een verkeerde interpretatie van het evangelie.

Hoop

Jonathan Sacks (1948-2020) was opperrabijn van Groot-Britannië, lid van het Britse Hogerhuis en auteur van vele bestsellers waaronder Niet in Gods naam. Ook zijn serie over de Thora – Verbond en dialoog, joodse lezing van de Thora –  waarvan het Exodus-boek eerder in het Nederlands is vertaald, heeft diepe indruk gemaakt. In december verschijnen bij uitgeverij Skandalon de vertalingen van het Genesis- en Leviticus-boek. In Niet in Gods naam bestrijdt hij de populaire visie dat religie de oorzaak is van geweld. Met verwijzing naar Girard benadrukt hij dat religie juist het een medicijn is tegen het geweld.  Tevens gebruikt hij Girards begrip van mimetische rivaliteit om de broedertwisten in het boek Genesis te analyseren en laat hij zien dat in hun samenhang gelezen deze ook een hoopvol perspectief bieden.

Weg uit polarisatie

Sacks maakt dus dankbaar gebruik van het werk van Girard. Maar zijn deze denkers het op alles met elkaar eens? Wat voegt de Thora-lezing van Sacks toe aan het werk van Girard? Het onderwerp van geweld en zondebokuitdrijving is bijzonder relevant in de huidige tijd van polarisatie. Beschuldigingen aan het adres van de ene groep gaan samen met het zich definiëren als slachtoffer. Welke weg wijzen Sacks en Girard om hieruit bevrijd te worden?

Programma

De Girardlezing zal worden verzorgd door prof. Marcel Poorthuis, hoogleraar in de dialoog tussen de godsdiensten aan de Faculteit Katholieke Theologie van Tilburg University. Dr. Michael Elias, taalkundige en oud-voorzitter van de Girard studiekring, zal als respondent optreden. Na de lezing zal de boekpresentatie plaatsvinden van de vertalingen van het Genesis- en Leviticus-boek.

De lezing is te volgen via een live verbinding.

Begin september is er besloten de kringbijeenkomsten voort te zetten in de vorm van zoomsessies. Het bleek aan het eind van de zomer niet mogelijk ruimtes te huren op de Vrije Universiteit. Ook zou het reizen met het openbaar vervoer voor een aantal leden bezwaarlijk zijn.

We kunnen, nu er inmiddels sprake is van een tweede golf, blij met deze beslissing zijn. Wat de frequentie betreft zijn we van eens in de twee weken tijdens de lockdown naar eens per maand gegaan. Het programma voor het komende najaar en het begin van 2021 is te vinden op de kringbijeenkomsten- pagina.

Zoals op alle bijeenkomsten heeft de corona-crisis ook impact op de bijeenkomsten van de Girard Studiekring. Sinds 27 maart worden de sessies iedere twee weken gehouden met behulp van het programma Zoom. Het programma is hier te vinden.

Epidemieën hebben steeds Girards grootste belangstelling en worden door hem in verband gebracht met de ‘sacrificiële crisis’. Wat we in deze tijd duidelijk zien gebeuren is dat de epidemie geen geïsoleerd medisch gebeuren is, maar doorwerkt in onder andere de politiek en de economie. Op tien april was de bijeenkomst gewijd aan Girards essay ‘The Plague in Literature and Myth’ uit 1974, gepubliceerd in de bundel To Double Business Bound. Klik hier voor de tekst.

Op zondag 7 juni is op NPO2 de docuserie Why We Hate van start gegaan. De serie is geproduceerd door niemand minder dan Steven Spielberg en gaat in op vragen die in de mimetische theorie centraal staan.

De antropoloog die in de eerst aflevering de kijker meeneemt naar vragen over de oorsprong van haat en agressief gedrag is Brian Hare. Hoewel het beeldmateriaal dat aan de hand van zijn onderzoekingstocht getoond wordt vaak bijzonder fascinerend is, is het tegelijkertijd teleurstellend dat deze professor in de antropologie op geen enkele manier naar het werk van Girard verwijst.

Het is juist de mimetische theorie die, wat betreft agressie en het gebruik van geweld, een belangrijke hypothese biedt voor wat de schakel tussen de primaten en de mens kan zijn. Het allereerste ontstaan van een vorm van cultuur heeft precies te maken met de noodzaak het interne geweld te beheersen en te kanaliseren. Zonder dat zou het voortbestaan van de mens als soort op het spel staan.

Zo schrijft Girard in Wat vanaf het begin der tijden verborgen was… ‘Als chimpansees in plaats van takken naar elkaar te gooien zoals zij soms doen, zouden leren elkaar met stenen te bekogelen, zou hun sociale leven radicaal veranderen: zij zouden óf als soort verdwijnen óf net als de mensen verboden gaan instellen’ (p.106).

Cultuur, religie, verboden, maakt een verdere evolutie van een grotere herseninhoud en dus ook een groter mimetisch vermogen mogelijk. Soms is het alsof je Brian Hare ziet zoeken en tasten als in een niemandsland, precies op het terrein waar de mimetische theorie zo veel te bieden heeft. Erik Buys zal deze serie op zijn weblog Mimetic Margins volgen, de afleveringen afzonderlijk bespreken en verbindingen leggen met de mimetische theorie.

Datum en tijd: Zaterdag 21 september, 10:00-16:30
Locatie: Dominicuskerk, Spuistraat 12, Amsterdam
Toegang: Gratis
(In verband met koffie en lunch uiterlijk 13 september opgeven door middel van een email aan Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. met uw naam, adres en eventuele dieetwensen.)

Op 21 september is er een studiedag over Het seculiere experiment; over westerse waarden in radicale tijden in de Dominicuskerk in Amsterdam.
De dag wordt ingeleid met een inleiding door Hans Boutellier – wetenschappelijk directeur van het Verweij-Jonkerinstituut.

In onze turbulente tijd lijken veel vanzelfsprekende uitgangspunten van de democratische rechtsorde onder druk te staan. We zien opkomend nationalisme en groeiend verzet tegen migratie en tegen de elite, terwijl de islam een steeds grotere rol inneemt in het publieke domein. Hans Boutellier publiceerde onlangs een herziene versie van zijn boek Het Seculiere Experiment. Hierin analyseert hij de consequenties van de seculiere conditie. Na de ontzuiling ontwikkelde zich een door en door pragmatische samenleving, maar deze lijkt geen antwoord te kunnen bieden op de zorgen van mensen. Hij ziet zowel morele verlegenheid als toenemende radicalisering van verschillende zijden. Boutellier maakt in zijn inleiding de balans op van de seculiere conditie en gaat graag met u in gesprek over perspectieven voor de toekomst.

De bijeenkomst is een initiatief van twee werkgezelschappen, die respectievelijk het werk van René Girard en Rosenstock-Huessy onder de aandacht brengen. René Girard heeft gepubliceerd over het zondebokmechanisme. Rosenstock-Huessy heeft gepubliceerd over de noodzaak om de saamhorigheid van oude stammen te doen herleven maar niet hun onderlinge gewelddadigheid.

Programma:

  10.00  Inloop
  10.30  Opening en lezing Hans Boutellier
  11.45  Discussie
  12.30  Lunch
  13.30  Daan Savert geeft een reactie vanuit Girardkring met aansluitend discussie
  14.30  Pauze
  14.45  Jan Kroesen geeft een reactie vanuit Respondeo met aansluitend discussie
  15.45  Afsluiting, borrel

Over de spreker

Professor dr. Hans Boutellier is wetenschappelijk directeur van het Verweij-Jonkerinstituut. Dit instituut doet onafhankelijk onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken en probeert daarmee richting aan het beleid te geven. Recent is van hem verschenen Het seculiere experiment; over westerse waarden in radicale tijden.