Nieuws & Agenda

Onlangs is bij de Michigan State University Press de titel Sacrifice verschenen. Dit is de Engelse vertaling van een reeks lezingen die René Girard in 2002 gegeven heeft voor de Bibliothèque Nationale welke een jaar later in het Frans verscheen is als Le Sacrifice. In deze lezingen gaat Girard in op geschriften uit de Vedische traditie. Ook in deze geschriften treft Girard een tendens tot kritiek op het offer aan, een kritiek die – zoals steeds bij Girard – niet eenvoudigweg een kritiek is op het gewelddadige karakter ervan, maar die tevens een ondermijning van de geweldskanaliserende werking van het offer impliceert. Het scherpe contrast dat Girard soms kan aanleggen tussen de joods-christelijke religie enerzijds en sacrale religies anderzijds, komt in dit boek in een breder verband te staan vanuit een perspectief waarin meerdere tradities toegang hebben tot een geleidelijke ontrafeling van de méconaissance waarmee de oorspronkelijke sacralisatie van het slachtoffer gepaard is gegaan. Het boek is vertaald door Matthew Pattillo en David Dawson en is onder andere verkrijgbaar bij de MSUP en Amazon.

De COV&R-conferentie 2011 is voor de eerste keer in handen van de Italianen. Al eerder hebben we bericht dat de mimetische theorie in Italië een veel bredere bekendheid geniet dan in Nederland, waarmee een Italiaanse COV&R echt op zijn plaats is. De conferentie, georganiseerd door de Universiteit van Messina, zal plaatsvinden van 15-18 juni 2011 op de Aeolische eilanden – kleine eilandjes in de Middellandse zee (zoals Elba of Lampedusa).

Politieke geschiedenis en mimetische theorie zullen elkaar in deze conferentie wederom, ja, verhevigd ontmoeten:  centraal in deze COV&R staan vraagstukken over orde en chaos. Het boek waar alle aandacht naar zal uitgaan is René Girards laatsteling Achever Clausewitz, een boek dat zoals Girard zelf in zijn voorwoord aangeeft een apocalyptische strekking heeft, en waarin de conditie van het westerse bestel teruggetraceerd wordt tot de Napoleontische oorlogen en verder. De officiële titel van de COV&R is Disorder/Order in History and Politics.

Eén van de vier subthema’s draagt de titel: The Mediterranean Sea: What Are We Doing in Here? De Mediterraanse regio in het algemeen en Sicilië in het bijzonder is in de politieke geschiedenis steeds een belangrijk speelveld geweest. En nog steeds, zo zien we vandaag de dag – met Tripoli hemelsbreed op slechts een paar honderd kilometer afstand.

Inschrijven is mogelijk op de COV&R 2011 website.


Eolische eilanden

De studie van Sonja Pos - Dorbeck is alles! Navolging als sleutel tot enkele romans en verhalen van W.F. Hermans - waarvan in 2010 de publieksuitgave is verschenen, is uitdrukkelijk apart vermeld in deel 3 van de Volledige Werken van W.F.Hermans. Dit is het deel waarin recentelijk de definitieve versies van De donkere kamer van Damokles en Nooit meer slapen bij de Bezige Bij, in samenwerking met het WFH-instituut, zijn uitgegeven.

Op de website is een Engelstalige en een Franstalige samenvatting geplaatst van het proefschrift, alsmede een interview met Els Launspach. Klik hier voor de boekomslag. Dorbeck is alles kan besteld worden bij de Amsterdam University Press.

Empathie, spiegelneuronen, mimese – om deze thema’s draait het in het interview, dat onder de titel Inleving kan ook tot conflicten leiden in het maartnummer van Filosofie Magazine aan Joachim Duyndam is afgenomen. “Empathie” is een woord dat meestal warme gevoelens opwekt, onder andere omdat het de Ander in ons gevoelsleven betrekt en daarmee contrasteert met een al te kille, monadische mensvisie. Woorden als “empathie” en “sympathie” staan heel dicht bij elkaar. Maar is empathie wel een zo vrede- en harmonie-begunstigend verschijnsel?

De slogan op de cover van Filosofie Magazine leest: “Egoïsme is uit, empathie is in, maar maakt ons dat betere mensen?” Duyndam situeert empathie als een verschijnsel dat haar goede en slechte kanten heeft. In ieder geval geldt dat empathie bestáát en een veel belangrijkere rol  speelt in onze sociaal-psychische huishouding dan wij plegen te denken. Empathie – we kunnen er wetenschappelijk niet meer om heen: met de ontdekking van de spiegelneuronen midden jaren 90 door de Italiaanse onderzoekers Giacomo Rizzolatti, Leonardo Fogassi en Vittorio Gallese, schrijft ook de neurobiologie zich in als een wetenschap die meehelpt het beeld van de intermenselijke communicatie uit haar rationalistische vooringenomenheden te decentreren. Met deze vernieuwde aandacht vanuit een wetenschappelijk hoek boet de notie "empathie" behoorlijk in op de vanzelfsprekende glans of warmte die het woord altijd heeft opgeroepen.

“Ons natuurlijke inlevingsvermogen is op zichzelf moreel neutraal,” zegt Duyndam. “Het kan leiden tot medeleven, berip, mildheid, tolerantie enzovoort. Maar het empathische vermogen dat in onze neuronen weerspiegeld wordt, heeft ook minder mooie kanten. Want als we kunnen voelen wat een ander voelt, kunnen we ook begeren wat een ander begeert, met alle gevolgen van dien.” Juist in de empathie schuilt het gevaar van mimetische rivaliteit – Duyndam geeft daarbij een fraai voorbeeld aan de hand van kinderlijk gedrag: “Een vriend van me was met zijn kinderen, een tweeling op vakantie in Vlieland. Ze liepen over een enorm zandstrand met overal zandheuveltjes. Plots rent een van die meisjes naar een zandheuvel en zegt: ‘Deze is van mij.’ Waarop het andere kind naar precies dezelfde heuvel rent en zegt: ‘nee, van mij.’ Terwijl er dus overal zandheuveltjes waren, kregen ze ruzie om dat ene heuveltje. Dat is nu een typisch mimetisch conflict.” Schaarste, om hier een economisch begrip ten tonele te voeren, speelt in écht mimetische conflicten geen enkele rol.

Aan het eind van het interview raken de accenten die Joachim Duyndam op zijn benadering van de mimetische theorie wil leggen meer omlijnd. Graag bewaart hij, zoals het een hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek ook betaamt, de nodige afstand tot de soms zeer christelijke tendenzen die vanuit het Girdiaanse denken kunnen opkomen. Daarnaast neemt hij de moeite de mogelijkheid van “goede mimese” te benadrukken, zoals bijvoorbeeld in de hermeneutische omgang met moderne voorbeeldfiguren als Nelson Mandela – een thema waarover Duyndam najaar 2010 nog een presentatie voor de studiekring heeft gegeven.

Empathie was ook het hoofdthema van de lezing waarmee Joachim Duyndam in oktober 2010 aan het Centrum voor Wetenschap en Levensbeschouwing van de Universiteit van Tilburg de spits afbeet in een cyclus The economic Agent 2.0. Towards a general account of human intersubjectivity is de titel van de slotlezing die werd gegeven door de hierboven al genoemde Vittorio Gallese.



In de Mimetische Theorie wordt de zogenaamde méconaissance vaak scherp aangezet. Onder méconaissance  verstaan we de gedachte dat het zondebokmechanisme juist kan werken doordat de mimetische fenomenen die daaraan ten grondslag liggen niet worden doorzien door de gemeenschappen die het geweldsbeteugelende heil ervan ontvangen. René Girard lokaliseert enerzijds het definitieve te boven komen van deze “miskenning” exclusief in de Joods-christelijke traditie, maar laat anderzijds ook de gedachte toe dat er in allerlei culturele momenten sprake kan zijn van een vergelijkbare intuïtie – met als bekendste voorbeeld wellicht de Griekse tragedie.

Vanuit de antropologie kunnen bij dit contrast, volgens Wiel Eggen, de nodige vraagtekens worden gezet.  Onlangs is een vroeger artikel van zijn hand (Mawu does not kill: On Ewe kinship-focused religion) op de website geplaatst. Over dit artikel zegt Wiel: “Een van de eerste Afrikaanse godsdiensten die tot op zekere hoogte tot in detail is bestudeerd – in de 19de eeuw, door Duitse missionarissen – is die van de Ewe in het tegenwoordige Ghana. Deze vroege studies zijn enerzijds ideologisch beladen, doordat men dacht vanuit een oorspronkelijk monotheïsme dat overwoekerd zou zijn door allerlei vormen van bijgeloof. Daarnaast hadden de vroege onderzoekers ook geen oog voor de eigenschappen van de taal van de Ewe.”

In de ogen van Wiel Eggen komt deze beweging, dit ontstijgen aan de méconaissance, óók voor in zogenaamde archaïsche culturen: “Het lijkt erop alsof er in de Mimetische Theorie een soort dogma bestaat dat ons belet in te zien dat, ook in relgieën waar het monotheïstische schema afwezig is, de sacrificiële leugen onder verdenking kan staan. Het kiezen vóór het slachtoffer zou weleens breder verbreid zijn kunnen zijn.”