Nieuws & Agenda

Empathie, spiegelneuronen, mimese – om deze thema’s draait het in het interview, dat onder de titel Inleving kan ook tot conflicten leiden in het maartnummer van Filosofie Magazine aan Joachim Duyndam is afgenomen. “Empathie” is een woord dat meestal warme gevoelens opwekt, onder andere omdat het de Ander in ons gevoelsleven betrekt en daarmee contrasteert met een al te kille, monadische mensvisie. Woorden als “empathie” en “sympathie” staan heel dicht bij elkaar. Maar is empathie wel een zo vrede- en harmonie-begunstigend verschijnsel?

De slogan op de cover van Filosofie Magazine leest: “Egoïsme is uit, empathie is in, maar maakt ons dat betere mensen?” Duyndam situeert empathie als een verschijnsel dat haar goede en slechte kanten heeft. In ieder geval geldt dat empathie bestáát en een veel belangrijkere rol  speelt in onze sociaal-psychische huishouding dan wij plegen te denken. Empathie – we kunnen er wetenschappelijk niet meer om heen: met de ontdekking van de spiegelneuronen midden jaren 90 door de Italiaanse onderzoekers Giacomo Rizzolatti, Leonardo Fogassi en Vittorio Gallese, schrijft ook de neurobiologie zich in als een wetenschap die meehelpt het beeld van de intermenselijke communicatie uit haar rationalistische vooringenomenheden te decentreren. Met deze vernieuwde aandacht vanuit een wetenschappelijk hoek boet de notie "empathie" behoorlijk in op de vanzelfsprekende glans of warmte die het woord altijd heeft opgeroepen.

“Ons natuurlijke inlevingsvermogen is op zichzelf moreel neutraal,” zegt Duyndam. “Het kan leiden tot medeleven, berip, mildheid, tolerantie enzovoort. Maar het empathische vermogen dat in onze neuronen weerspiegeld wordt, heeft ook minder mooie kanten. Want als we kunnen voelen wat een ander voelt, kunnen we ook begeren wat een ander begeert, met alle gevolgen van dien.” Juist in de empathie schuilt het gevaar van mimetische rivaliteit – Duyndam geeft daarbij een fraai voorbeeld aan de hand van kinderlijk gedrag: “Een vriend van me was met zijn kinderen, een tweeling op vakantie in Vlieland. Ze liepen over een enorm zandstrand met overal zandheuveltjes. Plots rent een van die meisjes naar een zandheuvel en zegt: ‘Deze is van mij.’ Waarop het andere kind naar precies dezelfde heuvel rent en zegt: ‘nee, van mij.’ Terwijl er dus overal zandheuveltjes waren, kregen ze ruzie om dat ene heuveltje. Dat is nu een typisch mimetisch conflict.” Schaarste, om hier een economisch begrip ten tonele te voeren, speelt in écht mimetische conflicten geen enkele rol.

Aan het eind van het interview raken de accenten die Joachim Duyndam op zijn benadering van de mimetische theorie wil leggen meer omlijnd. Graag bewaart hij, zoals het een hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek ook betaamt, de nodige afstand tot de soms zeer christelijke tendenzen die vanuit het Girdiaanse denken kunnen opkomen. Daarnaast neemt hij de moeite de mogelijkheid van “goede mimese” te benadrukken, zoals bijvoorbeeld in de hermeneutische omgang met moderne voorbeeldfiguren als Nelson Mandela – een thema waarover Duyndam najaar 2010 nog een presentatie voor de studiekring heeft gegeven.

Empathie was ook het hoofdthema van de lezing waarmee Joachim Duyndam in oktober 2010 aan het Centrum voor Wetenschap en Levensbeschouwing van de Universiteit van Tilburg de spits afbeet in een cyclus The economic Agent 2.0. Towards a general account of human intersubjectivity is de titel van de slotlezing die werd gegeven door de hierboven al genoemde Vittorio Gallese.



De studie van Sonja Pos - Dorbeck is alles! Navolging als sleutel tot enkele romans en verhalen van W.F. Hermans - waarvan in 2010 de publieksuitgave is verschenen, is uitdrukkelijk apart vermeld in deel 3 van de Volledige Werken van W.F.Hermans. Dit is het deel waarin recentelijk de definitieve versies van De donkere kamer van Damokles en Nooit meer slapen bij de Bezige Bij, in samenwerking met het WFH-instituut, zijn uitgegeven.

Op de website is een Engelstalige en een Franstalige samenvatting geplaatst van het proefschrift, alsmede een interview met Els Launspach. Klik hier voor de boekomslag. Dorbeck is alles kan besteld worden bij de Amsterdam University Press.

Al zeer geruime tijd is de Canadese geleerde Paul Dumouchel actief in het mimetische denkveld. Zijn L’enfer des choses  (De Hel der Dingen) verscheen eind jaren 70 en is in de Girard Studiekring op een bijeenkomst in 1986 nog eens expliciet besproken. Girard of de Mimetische Theorie is voor Dumouchel, zoals hij duidelijkt maakt in zijn profiel voor de Zomerschool 2010, een belangrijke bron. Het expliciet voortzetten van het mimetische denkgoed mag misschien niet zijn eerste zorg zijn, maar deze theorie komt wel steeds weer aan de orde bij het bestuderen van onderwerpen die zijn belangstelling hebben.

In zijn aanwezigheid op de European Summer School 2010 profileerde Paul Dumouchel zich als iemand die een uitstekende inleiding tot de Mimetische Theorie kan verzorgen, en die ook in staat is het Girardiaanse denkgoed tot in detail te relateren aan specifieke politiek-historische onderwerpen, zoals de geschiedenis van de Rode Khmer in Cambodja.

In januari 2011 geeft Paul Dumouchel een drietal lezingen Nederland. Twee daarvan – op 21 januari voor de Girard Studiekring te Amsterdam en op 22 januari bij het ISVW in Amersfoort - zijn gerelateerd zijn aan het verschijnen van zijn nieuwste boek: Le sacrifice inutlie. Essai sur la violence politique of Het zinloze offer: essay over politiek geweld. Dumouchels boek verschijnt in februari 2011 bij Flammarion, te Parijs.

Van de introductie tot dit boek is, naast de oorspronkelijke franstalige versie een engelse vertaling op de website geplaatst. Van Dumouchels lezing is bij het ISVW is een video-opname gemaakt (zie links onderaan op de homepage van het ISVW).


 Dumouchel


In de week daaraan voorafgaande spreekt Dumouchel aan de Universiteit van Tilburg over het verband tussen de homo mimeticus en de homo economicus (klik hier voor Dumouchels artikel over dit onderwerp) in het kader van de serie The economic Agent 2.0. De titel van de lezing is Mimetic Theory and the logic of economics.

 

In de Mimetische Theorie wordt de zogenaamde méconaissance vaak scherp aangezet. Onder méconaissance  verstaan we de gedachte dat het zondebokmechanisme juist kan werken doordat de mimetische fenomenen die daaraan ten grondslag liggen niet worden doorzien door de gemeenschappen die het geweldsbeteugelende heil ervan ontvangen. René Girard lokaliseert enerzijds het definitieve te boven komen van deze “miskenning” exclusief in de Joods-christelijke traditie, maar laat anderzijds ook de gedachte toe dat er in allerlei culturele momenten sprake kan zijn van een vergelijkbare intuïtie – met als bekendste voorbeeld wellicht de Griekse tragedie.

Vanuit de antropologie kunnen bij dit contrast, volgens Wiel Eggen, de nodige vraagtekens worden gezet.  Onlangs is een vroeger artikel van zijn hand (Mawu does not kill: On Ewe kinship-focused religion) op de website geplaatst. Over dit artikel zegt Wiel: “Een van de eerste Afrikaanse godsdiensten die tot op zekere hoogte tot in detail is bestudeerd – in de 19de eeuw, door Duitse missionarissen – is die van de Ewe in het tegenwoordige Ghana. Deze vroege studies zijn enerzijds ideologisch beladen, doordat men dacht vanuit een oorspronkelijk monotheïsme dat overwoekerd zou zijn door allerlei vormen van bijgeloof. Daarnaast hadden de vroege onderzoekers ook geen oog voor de eigenschappen van de taal van de Ewe.”

In de ogen van Wiel Eggen komt deze beweging, dit ontstijgen aan de méconaissance, óók voor in zogenaamde archaïsche culturen: “Het lijkt erop alsof er in de Mimetische Theorie een soort dogma bestaat dat ons belet in te zien dat, ook in relgieën waar het monotheïstische schema afwezig is, de sacrificiële leugen onder verdenking kan staan. Het kiezen vóór het slachtoffer zou weleens breder verbreid zijn kunnen zijn.”

De volgende artikelen zijn aan de online teksten toegevoegd:

Frank Kramer - Geweld heeft altijd een uitlaatklep nodig, interview met Paul Dumouchel

Frank Kramer - De eindtijd is begonnen, interview met Benoît Chantre

Frank Kramer - Rivaliteit is besmettelijk, interview met Michael Elias

Wiel Eggen - Mawu does not kill: On Ewe kinship-focused religion

Erik Buys - Deceit, desire and the graphic novel, over de graphic novel Watchmen

Geert Van Coillie - Geweld, autoriteit en dialoog: Aanzet tot een mimetische pedagogiek

Berry Vorstenbosch - Homoseksualiteit als onderdeel van de Schepping, over James Alison